ا گر چه نقد هر ا ثر ا د بی با ید به صورت علمی و طبقه بندی شد ه ارا ئه گرد د نمی د ا نم د رترا نه ی ا مرو ز که تما م ِ لذ ت و زیبا ییش به آ ن و لحظه ا ی ا ست که در ذهن ِ مخا طب ا یجا د می کند هر چند کو تا ه و گا ها ما ند گا ر آ یا ا مکا ن پذ یر ا ست یا خیر؟! البته ا مکا ن پذ یر ا ست شا ید بهتراست بگو یم که نقد ِ آ کا د میک وبه ا صطلا ح مو شکا فا نه آ یا د رد ی ا ز ترا نه د وا می کند آ ن هم ترا نه ا ی که تمام ِ هنر ش ا مرو ز جذ ب مخا طب شد ه و حربه ا ی برا ی هیت کرد ن ِ یک آ لبو م ِ پا پ و فر وش و سو د رسا نی به کمپا نی ، خو انند ه ، آ هنگسا ز و مطر ح کرد ن ِ یک ترا نه سرا که می خوا هد یک شبه ره ِ صد سا له را طی کند .

بگذ ر یم . . .

به سرا غ ِ بزر گمرد ِ ترا نه ی ا یرا ن استا د ا یرج ِ جنتی ِ عطا یی می رو یم و ترا نه ی آ شپزخو نه

را زمزمه می کنیم و ا گر قلم یا ری کند چیز ی در با ره ا ش می نو یسیم که نظر هست و نقد نیست !

نمی دا نم ا ین ترا نه بر رو ی ملو دی سرو ده شده یا خیر ؟ کو تا ه و بلند ی بعضی مصرعها د ر وزن ا ین ظن را ا یجا د می کند ا لبته د ر ترا نه ها ی د یگر ، ا ین ترا نه سرا نیز ا ز این نو ع تنو ع و زنی مشا هد ه می شو د که بسیا ر در وزن مو فق عمل می کند و مشخص ا ست ترا نه سر ا ر یتم و مو سیقی را به خو بی می شنا سد و برا ی فرا ر ا ز سا خت ملو د ی ها ی یکنوا خت و متوا لی و د ور ی ِ را یج در دهه ی 50 که آ کورد ها با خط کشی و ا نظبا ط ِ خا صی د ر آ غا ز و پا یا ن ِِ مصرا عها وجملا ت مو سیقی قرا ر می گرفتند د ست به ا ین کا ر می زند . و گا هی علا و ه بر تغییر وزن دست به غا لب شکنی می زند که کمک شا یا نی به تنو ع ملو د ی می کند مثلا د ر تنو ع غا لب می توا ن ترا نه ی جشن د لتنگی را مثا ل زد که که ا بتد ا به صورت چها ر پا ره ها ی را یج و ا نضبا ط قا فیه د ر مصرع ها ی د وم و چها رم آ غا زمی شودو سپس د ر بند ها یی که ا و ج مو سیقی ترا نه نیز د ر هما نجا ست تر ا نه از حا لت چها ر پا ره خا رج می شود

و به صو رت تقر یبا سه پا ره در می آ ید به این تر تیب که دو مصرع اول با هم هم قا فیه و یک مصرع فرد وا قع می شود که با مصرع فرد بند بعد ی هم قا فیه می شو د بی تو با ید د و با ره بر گشت به شب بی پنا هی که با مصر ع فر د وا قع شد ه ی بند بعد ، بی تو با ید د و با ره گم شد تو غبا ر تبا هی هم قا فیه ا ست و بسیاری از ترا نه ها ی د یگر ا ین ترا نه سرا که ا ین تنوع د ر وزن و غا لب به خو بی د ر آ نها مشا هده می شود د ر ترا نه ی آ شپزخو نه هم ترا نه از 8 هجا در وزن فعلا تن در مصر ع اول با 11 هجا در مصرع دوم د رچها ر پا ره ی اول ا د ا مه پید ا می کند یعنی مصرع اول و سوم 8 هجا یی و مصرعها ی دوم و چها رم هجا یی هستند جز در بند سوم و چها رم که ا ز 8 هجا ی متسا وی تشکیل شد ه ا ند ا ین کو تا ه و بلند ی مصرا عها به تنوع ملو د ی کمک شا یا نی می کند که ا ین ا مر د ر ا جرا کا ملا مشهود ا ست ا ز لحا ظ زبا نی نیز ترا نه زبا ن بسیا ر سا ده ای دا رد و این امر نشا ن دهنده ی ا ینست که ترا نه سرا علا وه بر حفظ موضع و جها ن بینی خود تسلط و شنا خت کا مل ا ز صدا ی خوا ننده و سبک مو سیقا یی مورد نظر دا رد و می دا ند که حرف با ید از دها ن یک زن خا رج شود لذ ا ا ز تر کیب سا زیها ی مر سوم آ ن دورا ن و تکنیک ها ی زبا نی خا ص ترا نه سرا در این ترا نه خبر ی نیست ا لبته به نظر من ا ین زبا شن ا مروز بیشتر جوا ب می دهد تا تر کیب سا زیها ی غریب اما شا عرا نه مثلا جنتی عطا یی آ نجا که در آ لبوم آ خر ابرا هیم حا مدی ( ترا نه ی تونیستی ) می گوید :هیچکی عا شقت اینجور که منم ، نبود و نشد لا ف نمی زنم ، من ا زتو یی که بد کرد ی با من گله می کنم . . . دل نمی کنم .بیشتر به دل مخا طب می نشیند و بهتر با آ ن هم ذ ا ت پند ا ری می شود تا آ نجا که اسیر وا زه با زی و تر کیب سا زی و بکا رگیری ا ضا فه ها ی ا ستعا ری و غیر ه می شود مثل بسیا ر ی از ترا نه ها ی ا ین ترا نه سرا . . .

ببینیم تا ثیر مصر عی مثل « نترس ا ز هجو م حضو رم ، چیزی جز تنها یی با من نیست » را که تنها

شعر مفهو م است ، نسبت به مصر عی شا عرا نه تر، هنرمند ا نه تر ا ز لحا ظ زبا نی ما نند :

شب و برگرد ون به اول زیر مو سیقی با رون . . . لحظه رو غزل بپوشون به نظر من با اینکه نمو ن ی ا ول جزو شعر مفهو م قلمدا د می شود و می دا نیم که مفهوم ا ز سا ختمند ی ها ی ابتدا یی هر شعر ا ست و ا ز آ نجا که می گو یند شعر اتفا قی ا ست که در زبا ن حا د ث می شود شا ید چند ا ن شا عرا نه نبا شد چون حرکت زبا نی در آ ن د ید ه نمی شود ا ما د قیقا همین که پیچید گی زبا نی ند ا رد پا سخ ترا نه ی ا مروز ا ست در نتیجه ترا نه ی جنتی عطا یی آ نجا که به سمت مفهو م می رو د مو فق تر عمل می کند تا آ نجا که به سمت زبا ن در وا قع نوع ا ول عا مه پسند تر ا ست و نو ع د و م شا عر پسند تر و منتقد پسند .

نکته : ا ینجا نب به هیچ وجه کلا م شا عرا نه را نفی نمی کنم بلکه بسیا ر دو ستش دا رم وخو د در بسیا ریاز ترا نه ها یم ا ین شا عرا نگی را حفظ کرده ا م ا ما ا عتقا د دا رم با عث د وری مخا طب ا ز ترا نه سرا یی متعهد و متفکر چون جنتی عطا یی می شود.

یک سوا ل ؟ چرا شا عرا ن بزر گ و قتی ترا نه ا ی می نو یسند بسیا ر سا د ه و شا ید ا ز نظر منتقد ترا نه ضعیف با شد و به هیچ وجه ا سیر واژه با زی نمی شوند پا سخش کا ملا رو شن ا ست چو ن تکنیکها ی زبانی را در شعر ا نجام می دهند و د ر وا قع شهوت خود را در جا یی به نا م کتا ب و خلوت مخاطب که به فکر فرو می رود و وارد د نیا ی تخیل شعر می شود ا رضا می کنند نگاه کنیم به ترانه های شا عرا نی بزرگ چون شا ملو ، حسین منزو ی ، محمد علی بهمنی ،و غیره که علاوه بر اینکه بسیار زبان سا ده ای دا رند ا ما در فر م ، روا یت ، جهان بینی ، معنا و مفهوم ا ز عمق بسیار خوبی بر خوردارند البته در خصوص شا ملوبا ید گفت که خود به هیچ وجه ] ثا ری را که ازاو در غا لب ترا نه ا جرا شده ا ند را ترا نه نمی دا ند که ا ز حو صله ی ا ین بحث خا رج است .

می خوا هم بگو یم ا ز لحا ظ روا نی هر ا ند ا زه یک ترا نه سرا با فقر تصویر ، فضا ، و جها ن بینی موا جه شود دست به دا مان وا ژه می زند تا خلا روا نی خود را در ترا نه پر کند و به جا ی حرف بزرگ ، نو و تا زه زد ن چون شا ید د یگر تجربه ی تا زه ای و خا طره ی شعر شد نی خا صی ند ا رد ا ز وا ژه ها و تر کیبا ت حجیم و لو رفته و گا ها غریب استفا ده می کند برای زد ن حرفها ی قدیمی نه کشفی صورت می گیرد ونه ا تفاق جد ید ی می افتد فقط وا ژه ا ست و وا ژه فقط ترکیب هست و تر کیب ! ا گر چه ا ین نو کلا م با یک مو سیقی خوب و یک صدا ی پر طرفد ا ر به گو ش مخا طب می رسد و شا ید به زمزمه ی ا و ا ما در ا کثر موا رد بر روی کا غذ و به صورت مجزا ا ز مو سیقی هییچ حرفی برا ی گفتن ندا رد و اگر ا ز مخا طب بپر سی معنا ی آ نچه را که زمزمه می کند چیست ؟ نمی د ا ند !

د هه ی پنجا ه فرق می کرد آ ن دهه همه چیز خو ب در کنا ر هم قرا ر دا شت حر ف تا زه د رکنا ر وا ژه های نو و بد یع و سو ژه و روا یت بی نظیر و همه ی ا ینها در کنا ر سبک ها ی متنو ع و صد ا ها ی جد ید،صمیمی و کا ملا مرد می ، فر هاد ، دا ریوش ، فرو غی ،گو گو ش ،ا بی ، ستا ر و غیره

ا ما ا مروز با اینکه مو سیقی د نیا عوض شده جنس مخا طب و سلیقه ی او عو ض شده موزیسین ها وخوانندگان خو ب و پر طرفدا ر ما هنو ز هما نجا یی هستند که بو د ند و هنو ز نا ن آ ن د ورا ن طلا یی و طر فد ا را ن سنتی خو د را می خورند !

خلا صه اینکه د ر چنین شرا یطی که مو سیقی پا پ ما دا رد دوری کلا م ترا نه سرا یی خو ب چون جنتی عطایی ا ز مخا طب عا م جا را بر ی افرا د نا بلد با ز می کند و وا ی ا ز آ ن رو زی که آ نلن ترا نه سرا ی مو رد اعتماد مرد م شوند!

بر گرد یم به ترا نه ی آ شپز خونه :

ا ز لحا ظ جها ن بینی گر چه می گو یند جها ن بینی یک شا عر را نمی توا ن نقد کرد ، ا تبته ما که فقط نظر. . . می د هیم ! می توا ن گفت زنی را که جنتی در ترا نه اش جا ن بخشیده تفا وت چشمگیر با تعریف زن در جا معه ی امرو ز دا رد به هر حا ل این ترا نه د ر سا لها ی پیش سرو ده شده و شا ید نقش زن د ر معد و د ترا نه ها یی که ا ین ترا نه سرا به طور ا خص در مو رد زن نگا شته در همین حد بو د ه خا نوا د ه ها ی مرد سا لار و زن ذ لیل که تنها و ظیفه ا ش ظرف شستن ، آ شپز ی و کا رها ی خا نه بو د ه مصد ا ق با رز ا ین نظر ترا نه ی اخیر همتا ی این ترا نه سرا یعنی شهیا ر قنبری می با شد که زن تا چه حد د ر ا ین فلسفه و نگا ه نقش تو سری خور پید ا می کند که ا لبته حقیقت همیشه تلخ ا ست ا گر چه کم ولی مهم ا ینست که این نو ع زن هنو ز هم د ر جا معه ا یر ا نی وجود دارد.

هر کلا می علا وه بر معنا ی ظا هری یک معنا ی با طنی نیز دا رد ظا هر کلا م ترا نه زنی را تصو یر می کند که ا ز رو ی د لبستگی و عشق به همسرویا معشو ق خود و برا ی اینکه جا ی خا لی او را تحمل کند خود را سر گرم کا رها یی می کند که یک زن قا د ر به ا نجا م آ نست و شا ید کا ر د یگر ی جز ا ینکا ر بلد نیست و شا ید هم سو ژه ترا نه یعنی آ شپز خونه با عث شده که زن چنین نقشی را د را ین ترا نه پید ا کند معشو ق خا نه را ترک می کند و زند گی از حر کت می ا یستد زن د لتنگ می شود و برا ی فرا ر ا ز د لتنگی د ست به کا ری می زند :نظا فت !

نظا فت در این ترا نه نو عی کا رما ئیسم ا یجا د می کند علا وه بر اینکه مو جب شا دا بی محیط و ا جسا م ما دی می شود رو ح انسا ن را نیز شا د می کند و این شا دی در فضا پرا کنده می شود آ نجا که سنگفر ش شسته می شود آ شپزی آ غا ز می شود با غچه آ ب پا شی می گردد و خا نه جا رو کشید ه می شود و آ ینه ی ظر فا که نشا ن می د هد ظر فها پا کیزه شد ه ا ند و زن ا ین چنین رو ز را به شب می رسا ند و مرد با ز می گرد د ، عشق با ز می گرد دکا رما با ز می گر د د کا را کتر ا ثر « زن » ا ز کمتر ین کا ری که ا ز دستش بر می آ ید تو لید ا نرژی می کند

و د ر نها یت به آ را مش می رسد ترا نه سرا ا ز با لا نس هو شمند ا نه ای د ر وزن مو سیقی و مفهوم ا ستفا د ه می کند و ترا نه را به خو بی پیش می برد بیت آ خر نیز هنر مند ا نه تما م می شو د ا لبته در نگا ه او ل ا حسا س می شو د ضف تا لیف د ا رد آ ن هم به خا طر ایها می ا ست که ا ز لحا ظ مفهو می ا یجا د می کند :

« زند ه گی تو خونه بی تو یه ما هی تو ی بن بست یه شیشه س »

مفهو م اول ، زند گی تو خو نه بی تو شبیه زند گی کرد ن یک ما هی تو ی بن بست یک شیشه س ، ا گر منظورا ین مفهو م با شد کلا م د چا ر ضعف تا لیف ا ست و گو یا چیزی کم دا رد شا ید بتوان تو جیه کرد که حذ ف به قرینه صو رت گرفته ا ست ، ا ما مفهو م د و م که شا عرا نه ترا ست و هنر مندا نه تر ا ینست :

زند گی بی تو . . . سه نقطه و ا نتظا ری که پشت این حرف وجو د دا رد به ذ هن متبا د ر می شو د و بعد ، می گو ید : به ما هی تو ی بن بست یه شیشه س ، د ر وا قع یک نو ع معا دل سا زی ا نجا م می شود که در سبک هند ی بسیا ر به چشم می خورد و ا ز تکنیکها ی بسیا ر خو ب شعری ا ست . به ا ین ترتیب که شرا یط به شرا یط سخت زند گی یک ما هی د ر بن بست یک شیشه تشبیه می کند و معا د ل سا زی شکل می گیرد.

با آ رزو ی مو فقییت و سلا متی رو زا فزون برا ی پیر جوا ن ترا نه ا یرا ن ا یر ج جنتی عطا یی
شهریور 1385 ا فشین مقدم